شهروندان دارای اختلال‌های ذهنی و نقش فرهنگ و هنر در آموزش خانواده‌ها و جامعه؛ گفتگو با شهبانو فرح پهلوی - پروژه ققنوس ایران

بخش یک

در شرایطی که شهروندانِ ایران بطور عموم از امکانات لازم جهت رشد و پرورش فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی برخوردار نیستند، وضعیتِ افرادی که با آسیب‌های جسمی و اختلالات ذهنی به دنیا آمده‌اند و یا بعدا دچارِ مشکلاتِ مشابه شده‌اند، به مراتب سخت‌تر است.

گذشته از امکانات و رسیدگی‌های پزشکی و روانی، جامعه نیز در برخورد با این شهروندان، آنطور که باید و شاید، آموزش ندیده است.

رشته‌های مختلف هنر و ادبیات، به ویژه هنرهای تصویری، مانند سینما و سریال‌های تلویزیونی، در همه‌ی جوامع، نقش مؤثر در فرهنگ‌سازی و آموزش مخاطبان بازی می‌کنند.

اما چه در میانِ مردم و حتا خانواده‌ها و اطرافیانِ این افراد، و چه در سینما و  تلویزیون، کسانی که دارای آسیب‌های جسمی و اختلالات ذهنی و همچنین روانی هستند، با لقب و نامگذاری‌های گاه تحقیرآمیز، به عنوان کسانی تصویر شده‌اند که چون «عقلِ سالم» ندارند و «خُل‌وضع» هستند، مورد تمسخر و حتا آزار و اذیت قرار می‌گیرند.

در فیلم «سوته‌دلان» به نویسندگی و کارگردانیِ علی حاتمی، که در سال ۱۳۵۶ اکران شد، بهروز وثوقی نقشِ جوانی با اختلالات ذهنی را بازی می‌کند که به دلیلِ فرمِ غیرعادی و بزرگِ سرش، به «مجید دو کلّه» معروف شده. خانواده وی، تنها راهی که برای کمک به او پیدا می‌کنند، این است که یا به او توجهِ ویژه نشان داده و یا در نهایت، برای «شفا»ی وی، به «امامزاده داوود» و «زن» متوسل‌ شوند!

فیلم‌ «تپلی» به نویسندگی و کارگردانی رضا میرلوحی محصول سال ۱۳۵۱، فیلم «مسافران مهتاب» به نویسندگی و کارگردانی مهدی فخیم‌زاده محصول سال ۱۳۶۶ و همچنین فیلم «مادر» که مانند «سوته‌دلان» از علی حاتمی و محصول سال ۱۳۶۸ است، نیز، تصاویری مشابه ارائه می‌دهند.

واقعیت اما این است که نه تنها افراد دارای اختلالات ذهنی به عنوانِ شهروندانِ جامعه باید مورد آموزش و پرورش ویژه قرار بگیرند تا حقوق آنها در تفاوتی که با دیگران دارند، و آنها را در برخورداری از امکاناتِ رایج محدود می‌کند، رعایت شده و در زندگیِ اجتماعی یاری شوند، بلکه خانواده‌ها و جامعه نیز می‌بایست رفتارِ درست با آنها را بیاموزند.

 سال‌هاست که در کشورهای دیگر، آثار سینمایی و تلویزیونی، درباره‌ی این شهروندان، با مشاوره پزشکان و متخصصانِ مربوطه تهیه می‌شود که در آموزشِ خانواده‌ها و جامعه بسیار مؤثرند.

از این نظر، شاید بتوان «سوته‌دلان» را با بازی بهروز وثوقی، در چارچوبِ امکانات آن دوران، از آثارِ معدود، در این عرصه دانست.

و اما در آن زمان که همین فیلم ساخته شد، چه اقداماتی در ارتباط با افراد دارای اختلالات ذهنی در ایران انجام می‌شده است؟

متخصصان در این زمینه چه می‌گویند؟

شهبانو فرح پهلوی در گفتگو با ققنوس به برخی از این اقدامات اشاره می‌کنند. ما در ویدئوهای دیگر به نظر کارشناسان در این زمینه خواهیم پرداخت.